Yaşadığımız çağın en büyük çelişkisi, insanlığın bilimde, teknolojide ve üretimde ulaştığı olağanüstü gelişmişliğe rağmen, insani değerlerde aynı olgunluğu gösterememesidir. Dünya giderek küçülürken insanlar birbirine yabancılaşıyor; iletişim olanakları çoğalırken güven azalıyor, bilgi yaygınlaşırken bilgelik derinleşemiyor.
Güç ve iktidar, çoğu zaman hakkın önüne geçiyor. Çıkar ilişkileri vicdanı gölgeliyor, bireysel hırslar toplumsal sorumluluğu aşındırıyor.
Dünyanın farklı coğrafyalarında yaşanan savaşlara, büyük devletlerin ekonomik ve siyasal nüfuz mücadelelerine, iklim değişikliğinin giderek ağırlaşan sonuçlarına, derinleşen eşitsizliklere ve adalet arayışlarına baktığımda, insanlığın yalnızca ekonomik ya da siyasal bir krizden geçmediğini düşünüyorum. Yaşadığımız, aynı zamanda ciddi bir ahlaki, düşünsel ve vicdani aşınmadır.
Üstelik bu aşınma yalnızca devletlerin yönetim anlayışında ya da uluslararası ilişkilerde yaşanmıyor. Aile içinde, dostluklarda, çalışma yaşamında, gündelik toplumsal ve sosyal ilişkilerde de kendisini gösteriyor.
Güvenin yerini korku ve kuşku, dayanışmanın yerini hesap, samimiyetin yerini gösteriş alabiliyor. İnsanlar birbirlerini anlamaktan çok yargılamaya, birlikte yaşamaktan çok birbirini ayrıştırmaya yöneliyor. Dar düşünceler, değişime direnen statükocu anlayışlar, kin ve ihtirasla beslenen kimlik siyasetleri, toplumsal huzurun önündeki engelleri büyütüyor.
Bütün bunları görürken insanın kendisini sorgulaması gerektiğine inanıyorum. Böylesine karmaşık, çelişkili ve zaman zaman acımasız bir dünyada insan, kendi değerlerini kaybetmeden yaşamını nasıl sürdürebilir?
Benim bu soruya verdiğim yanıt, gerçeklerden uzaklaşmakta, kendimi toplumdan soyutlamakta ya da olup bitenlere kayıtsız kalmakta değil; hayatın olağan akışına tutunurken düşünsel ve ahlaki dayanaklarımı korumakta saklıdır.
Çünkü pozitif olmak, kötülüğü görmezden gelmek değildir. Aksine, bütün olumsuzlukların farkında olarak iyiliğin, adaletin ve insan onurunun hala savunulmaya değer olduğunu bilmektir.
Bu anlayışımın oluşmasında, farklı çağlarda ve coğrafyalarda yaşamış, birbirinden ayrı düşünsel geleneklerin temsilcisi olan bazı büyük insanların derin izleri vardır. Onları yalnızca tarihsel kişilikler olarak değil, hayatı anlamlandırma çabamda düşünsel yol arkadaşlarım olarak görüyorum.
- yüzyılın başlarında yaşamış olan Şeyh Bedreddin, benim için adalet arayışının, eşitlik düşüncesinin ve toplumsal paylaşım idealinin önemli simgelerinden biridir. Onun tarihsel kişiliği ve düşüncelerine ilişkin farklı yorumlar bulunsa da toplumsal eşitsizliklere karşı duruşuyla özdeşleşen mirası, insanın yalnızca kendisi için değil, başkalarının hakları için de sorumluluk taşıması gerektiğini hatırlatır. Darağacına uzanan yaşam öyküsü, düşüncenin yalnızca söylenen sözlerden ibaret olmadığını, gerektiğinde ağır bedellerle de sınanabildiğini gösterir.
Mahatma Gandhi ise bana sabrın edilgenlik, barışın teslimiyet, direnişin de mutlaka şiddet anlamına gelmediğini düşündürür. Britanya İmparatorluğu’nun sömürge yönetimine karşı yürüttüğü mücadelede ahlaki kararlılığı toplumsal bir güce dönüştürmesi, insan sabır ve iradesinin taşıdığı büyük potansiyeli ortaya koymuştur. Gandhi’nin yaşamından çıkardığım en önemli derslerden biri, haklı bir amaca ulaşmaya çalışırken kullanılan yöntemlerin de o amacın ahlaki niteliğini belirlediğidir. Çünkü özgürlüğe giden yol, sabırla olgunlaşan insanın yarattığı ilkesel ve düşünsel mücadelesidir.
Pir Sultan Abdal ise düşünsel dünyamda inancın, Rızalığın, sadakatin ve direncin sesidir. Onunla özdeşleşen “Dönen dönsün, ben dönmezem yolumdan” sözü, benim için körü körüne bir ısrarı değil, insanın doğruluğuna vicdanıyla kanaat getirdiği değerlerden çıkar uğruna vazgeçmemesini ifade eder. Rızalık anlayışında yalnızca bireysel bir inanç değil, insan ilişkilerinin karşılıklı hak, saygı ve sorumluluk temelinde kurulmasına ilişkin derin bir ahlak görürüm.
Çağdaş düşünce dünyamda ayrı bir yere sahip olan Amin Maalouf, insanı dar kimliklerin sınırlarından çıkararak evrensel bir bakışla değerlendirmeme katkıda bulunmuştur. Onun eserlerinde karşılaştığım kültürel çoğulculuk, tarihsel derinlik ve insanın çok katmanlı kimliğine duyulan saygı, bana önemli bir gerçeği hep hatırlattı. İnsan, tek bir aidiyete, inanca, dile ya da coğrafyaya indirgenemeyecek kadar zengin bir varlıktır. Farklılıkların düşmanlık gerekçesine dönüştürüldüğü bir dünyada, başkasını anlamaya çalışmak yalnızca entelektüel bir erdem değil, aynı zamanda ahlaki bir sorumluluktur.
İbni Haldun ise toplumsal olayları kişisel önyargılardan uzak, neden-sonuç ilişkileri içerisinde değerlendirme çabama ışık tutar. Toplumların yükselişini, çözülüşünü, dayanışma biçimlerini ve iktidar ilişkilerini açıklamaya yönelik yaklaşımı, yaşananları yalnızca görünen sonuçlarıyla değil, onları ortaya çıkaran tarihsel ve toplumsal koşullarla birlikte düşünmem gerektiğini öğretti bana.
Bu nedenle geçmişe saygı duymak kadar geleceğe açık olmak, inanmak kadar sorgulamak, eleştirmek kadar kendini eleştirebilmek de önemlidir. Doğruların yalnızca kendi düşüncelerimizde bulunduğunu varsaymak, karşı çıktığımız dar görüşlülüğün başka bir biçimine dönüşür.
Bu bakış açısı, beni yaşadığım toplumdan uzaklaştırmıyor; tersine, onun sorunlarına karşı daha duyarlı kılıyor. Kendimi hiç kimsenin üzerinde, dışında ya da ayrıcalıklı bir konumda görmüyorum. Ben de yaşadığım çağın çelişkilerinin, eksikliklerinin ve arayışlarının içindeyim. Yanılabileceğimin, öğrenmeye ve değişmeye ihtiyaç duyduğumun farkındayım. Önemli olanın kusursuz bir insan olmak değil, kendi eksiklikleriyle yüzleşebilen, vicdanını canlı tutabilen ve düşünsel gelişimini sürdürebilen bir insan olmak olduğuna inanıyorum.
Bugün bütün olumsuzluklara rağmen yaşamın olağan akışı içinde kalabiliyorsam, bu ne dünyayı olduğundan güzel görmemden ne de yaşanan acılara duyarsızlığımdandır. Bunun nedeni, insanlığın tarih boyunca en karanlık dönemlerde bile adalet, özgürlük, eşitlik ve barış arayışından bütünüyle vazgeçmemiş olmasıdır.
Benim iyimserliğim de bu tarihsel dirençten besleniyor. Bu, her şeyin kendiliğinden düzeleceğine duyulan saf bir inanç değil; insanın düşünerek, sorgulayarak, dayanışarak ve mücadele ederek yaşamı değiştirebileceğine duyduğum güvendir.
Çünkü bütün savaşların, yıkımların, çıkar çatışmalarının ve toplumsal çözülmelerin ötesinde hala savunulması gereken bir gerçek vardır; İnsan onuru.
Ve ben, bütün çelişkilerine rağmen hayatın içinde kalarak, aklın rehberliğinde, vicdanın sorumluluğunda ve insanlığın ortak değerlerine bağlı bir yolculuğu sürdürmeye çalışıyorum.
Dünyayı değiştirmeye gücümüzün yetmediği anlar olabilir. Ancak dünyanın bütün olumsuzluklarının bizi nasıl bir insana dönüştüreceğine karar verme sorumluluğu hala bize aittir.11.11.2026
Bedrettin Gündeş

