Beynin Süper Gücü: Nöroplastisite

Klinik Psikolog Aleyna Semercioğlu

“Ben böyleyim, değişemem.”

Hayatımız boyunca bu cümleyi kaç kez söyledik ya da bir başkasından kaç kez duyduk, kim bilir… Bazen bir huyumuzu, bazen korkularımızı, bazen de yıllardır taşıdığımız alışkanlıkları kişiliğimizin değişmez parçaları sanıyoruz. “Ben hep böyleydim”, “Bunu değiştiremiyorum” ya da “Artık çok geç” diyerek kendimize görünmez sınırlar çiziyoruz.

Oysa beynimiz, sandığımız kadar katı ve değişmez bir yapıya sahip değil. Yalnızca yaşadıklarımızı kaydeden bir organ da değil; öğrendiklerine ve deneyimlerine göre kendisini yeniden düzenleyen dinamik bir sistem.

Beynin deneyimlerimiz, öğrenmelerimiz ve çevresel uyaranlar doğrultusunda yapısal ve işlevsel olarak değişebilme yeteneğine “nöroplastisite” deniyor. Uzun yıllar boyunca beynin gelişiminin büyük ölçüde çocuklukta tamamlandığı düşünülüyordu. Bugün ise beynin yetişkinlikte, hatta ileri yaşlarda bile öğrenmeye ve değişmeye devam edebildiğini biliyoruz.

Yeni bir dil öğrenirken, bir müzik aleti çalmaya çalışırken, bilmediğimiz bir yerde yolumuzu bulurken ya da yeni bir beceri edinirken beynimiz de bu deneyime uyum sağlıyor. Başlangıçta zorlanarak yaptığımız bir hareketin zamanla kolaylaşması, hatta düşünmeden gerçekleştirdiğimiz bir beceriye dönüşmesi biraz da bundan kaynaklanıyor. Beyin, sık kullandığımız yolları giderek daha işlek hâle getiriyor.

Peki, bütün bunların günlük hayatımızla nasıl bir ilgisi var?

Aslında düşündüğümüzden çok daha fazla.

Günlük yaşamda verdiğimiz tepkilerin önemli bir bölümü, zaman içinde öğrendiğimiz ve tekrar ettiğimiz örüntülerden oluşuyor. Bir sorunla karşılaştığımızda sürekli en kötü ihtimali düşünmek, eleştirildiğimizde kendimizi bütünüyle yetersiz hissetmek veya kaygı duyduğumuz ortamlardan uzaklaşmak zamanla otomatik tepkilerimize dönüşebiliyor.

Çünkü beynimiz neyi tekrar ederse, o yolu güçlendirmeye başlıyor.

Bu nedenle nöroplastisite yalnızca olumlu gelişmeleri anlatan sihirli bir kavram değil. Nasıl yeni ve yararlı davranışlar öğrenebiliyorsak, bize iyi gelmeyen düşünce ve davranış kalıplarını da tekrarlarla güçlendirebiliyoruz. Önemli olan yalnızca tekrar etmek değil, neyi tekrar ettiğimiz.

Örneğin kaygı duyduğumuz bir ortamdan her uzaklaştığımızda kısa süreli bir rahatlama yaşayabiliriz. Fakat bu rahatlama, zamanla kaçınma davranışımızı güçlendirebilir. Böylece o ortamla yeniden karşılaştığımızda kaygımız daha da artabilir. Başlangıçta bizi koruduğunu düşündüğümüz bir davranış, zaman içinde hareket alanımızı daraltabilir.

Aynı durum kendimize söylediğimiz sözler için de geçerli. “Yapamam”, “Yeterince iyi değilim” ya da “Nasıl olsa başarısız olacağım” gibi düşünceleri sürekli tekrar ettiğimizde davranışlarımızı da bu inançlara göre şekillendirmeye başlarız. Denemekten vazgeçer, geri çekilir ve zihnimizdeki düşünceyi doğrulayacak yeni kanıtlar oluştururuz.

Peki, yıllardır tekrarladığımız bu düşünce ve davranışları değiştirmek mümkün mü?

Nöroplastisitenin verdiği umut tam da burada başlıyor.

Yıllardır kendisine eleştirel yaklaşan bir insanın, bir sabah uyandığında bütün düşünce kalıplarından kurtulmasını bekleyemeyiz. Ancak kişi kendisini eleştirdiği anları fark etmeye, düşüncelerini sorgulamaya ve kendisine daha dengeli bir şekilde yaklaşmaya devam ettikçe farklı tepkiler geliştirmeyi öğrenebilir.

İlk denemede bu yeni yaklaşım yabancı gelebilir. Hatta zaman zaman kişi eski düşünce ve davranışlarına geri dönebilir. Bu, değişemediği anlamına gelmez. Beyin alıştığı yolu iyi bilir; yeni yolun belirginleşmesi ise zaman ve tekrar ister.

Aslında hayatın pek çok alanında bunun örneklerini görürüz. Araba kullanmayı öğrenen birinin başlangıçta aynaları kontrol etmekten vites değiştirmeye kadar her adımı tek tek düşünmesi gerekir. Zamanla aynı hareketler daha doğal ve akıcı hâle gelir. Bir enstrüman çalmak, dans etmek, spor yapmak ya da yeni bir dil öğrenmek de böyledir. Tekrar edilen davranış, zaman içinde daha tanıdık ve daha kolay hâle gelir.

Düşünce ve duygularımızla kurduğumuz ilişki de bir ölçüde öğrenilebilir. Her olumsuz düşünceye hemen inanmak yerine bir an durmak, farklı bir ihtimal olup olmadığını değerlendirmek ve alışılmış tepkimizin dışında küçük bir davranış denemek beynimize yeni bir deneyim sunar.

Elbette değişim her zaman kolay ve hızlı değildir. Bazen birkaç adım atar, sonra eski bir davranışımıza geri döneriz. Bazı günler öğrendiklerimizi kolayca uygular, bazı günler başlangıç noktasına dönmüş gibi hissederiz. Oysa eski bir tepkinin yeniden ortaya çıkması, bütün kazanımlarımızın yok olduğu anlamına gelmez.

Üstelik beynin öğrenebilmesi için tekrar kadar dinlenmeye de ihtiyacı vardır. Yeterli uyku, düzenli fiziksel hareket, sosyal ilişkiler ve yeni deneyimler beyin sağlığını destekler. Yeni bir şey öğrenmek için mutlaka hayatımızı baştan sona değiştirmemiz de gerekmez. Farklı bir yoldan yürümek, yeni bir tarif denemek, birkaç kelime yabancı dil öğrenmek, dans etmek, kitap okumak veya uzun zamandır ertelediğimiz küçük bir işe başlamak bile zihnimizi alışılmışın dışına çıkarabilir.

Belki de asıl mesele bunların hiçbirini kusursuz yapmak değil; devam edebilmek.

Çünkü değişim çoğu zaman tek bir büyük kararın değil, zaman içinde tekrar edilen küçük adımların sonucudur. Alışılmış bir düşünceyi her sorguladığımızda, farklı bir davranışı her denediğimizde ve kendimize yeni bir ihtimal sunduğumuzda yeni bir öğrenmeye alan açarız.

Nöroplastisite bize insan zihniyle ilgili umut verici bir gerçeği hatırlatıyor:

Geçmişte yaşadıklarımız bugün nasıl düşündüğümüzü, hissettiğimizi ve davrandığımızı şekillendirmiş olabilir. Ancak geçmişimiz, gelecekte vereceğimiz bütün tepkileri belirlemek zorunda değildir.

Bu nedenle “Ben böyleyim” dediğimiz yerde cümlenin sonuna hemen bir nokta koymayalım.

Belki şöyle devam edebiliriz:

“Bugüne kadar böyleydim. Ama beynim hâlâ öğreniyor.”

Ve belki insan için en umut verici gerçek tam da budur.